Sobota, 19 sierpnia 2017 r.

Imieniny: Jana, Bolesława KONTRAST

Partner serwisu:

Czy legnicki węgiel brunatny to skarb czy przekleństwo dla tej ziemi? cz. 1

Zbigniew Kasztelewicz, Antoni Tajduś, Miranda Ptak

Polskie górnictwo węgla brunatnego reprezentuje światowy poziom. To jedna z kilku najlepszych specjalności gospodarczych, jakie ma Polska. Posiadamy, jako jeden z nielicznych krajów na świecie, wszystkie atuty do kontynuacji wydobycia węgla, a w przypadku węgla brunatnego nawet do zwiększenia jego wydobycia w okresie następnych 30-40 lat.
 

Jego zasoby, te zagospodarowane i niezagospodarowane, stanowią bardzo cenny skarb gospodarki Polski. Branża górnictwa węglowego, wydobywając obecnie 78 mln ton węgla kamiennego i 64 mln ton węgla brunatnego, zapewnia niezależność energetyczną, dając jednocześnie ponad 150 tys. miejsc pracy. Przeliczając powyższe wyniki na liczbę zatrudnionych w fi rmach zaplecza technicznego i usługach, to górnictwo węglowe daje zatrudnienie dla ponad 500 tys. osób. Ustalając źródła pokrycia polskich potrzeb energetycznych, nadrzędnymi kryteriami powinny być kryteria ekonomiczne, powiązane z aksymalnym wykorzystaniem własnych źródeł surowców. Właściwe podejście do rozwiązywania tego tematu pozwoliłoby na utrzymanie aktywności zawodowej tysięcy ludzi, związanych z wydobyciem i przetwarzaniem krajowych surowców energetycznych na energię elektryczną i inne wykorzystanie w gospodarce. Rozpatrując kryteria konkurencyjności ekonomicznej, należy stwierdzić, że węgiel brunatny jest dziś liderem w tej kategorii, bowiem koszty wytworzenia energii elektrycznej z węgla brunatnego są około 30% niższe niż te same koszty dla węgla kamiennego. W Polsce węgiel brunatny, jak i kamienny nie tylko pozostaje najtańszym źródłem energii, ale też jedynym, dzięki któremu jesteśmy jako kraj samowystarczalni pod względem energetycznym. Nasz kraj historycznie bazuje na węglu i nie można w sposób szybki i radykalny zmienić tej sytuacji. Jest to nasza odrębność gospodarcza w stosunku do innych krajów UE. Do dzisiaj nie ma przekonujących dowodów, że emisja CO2 powoduje zmiany klimatu.

Od pewnego czasu sytuacja gospodarcza i fi nansowa na świecie i w Europie bardzo się komplikuje. Równocześnie obserwuje się dążenia niektórych krajów UE do zwiększenia udziału własnych nośników produkcji energii elektrycznej, do ochrony własnych branż gospodarczych, a tym samym miejsc pracy [Kasztelewicz, Patyk 2015].

Dlaczego węgiel brunatny

Oceniając polskie górnictwo węgla brunatnego, należy przyznać, że jego atutami są rozpoznane złoża, doświadczona kadra techniczno-inżynierska, menadżerowie na europejskim poziomie, młodzi i wykształceni pracownicy oraz zaplecze naukowo-techniczne w postaci wyższych uczelni współpracujących ściśle z przemysłem, liczne instytuty badawczo-projektowe oraz firmy zaplecza technicznego pracujące na rzecz przemysłu wydobywczego, które ze swoimi technologiami i maszynami znane są na całym świecie. Węgiel brunatny jest najtańszym źródłem energii elektrycznej i ważnym czynnikiem stabilizującym jej ceny w polskim systemie elektroenergetycznym. Utrzymanie obecnego poziomu wydobycia, z możliwością jego zwiększenia w okresie następnych dekad XXI wieku przez zagospodarowanie nowych złóż węgla brunatnego, umożliwi utrzymanie, a nawet rozwój branży węgla brunatnego. Wskazując na branżę, kryje się za tym niezależne rodzime źródła taniej energii, kopalnie, elektrownie, firmy zaplecza naukowego, projektowego i technicznego oraz setki fi rm współpracujących – łącznie kilkadziesiąt tysięcy miejsc pracy:

• w obecnych zagłębiach węgla brunatnego,

• w nowych zagłębiach górniczo-energetycznych węgla brunatnego,

• w placówkach naukowo-projektowych,

• w firmach zaplecza technicznego.

Każda nowa inwestycja zarówno w zakresie budowy nowej kopalni, jak i w budowie nowych mocy energetycznych to wiele tysięcy nowych miejsc pracy w okresie powstawania oraz pracy kopalni i elektrowni. Dalsza praca branży to rozwój wielu firm na potrzeby krajowego przemysłu górniczego i dla zagranicznych kopalń i elektrowni opalanych węglem brunatnym. Należy dodać, że od szeregu lat polskie fi rmy wykonują wiele opracowań naukowo-badawczych oraz nowych projektów kopalń. Dostarczają maszyny i urządzenia do wielu krajów na świecie. Brak kopalń w kraju spowoduje ograniczenie prac oraz usług technicznych na eksport, co jednoznacznie ograniczy potencjał tych firm w kraju [9].

Zalety węgla brunatnego i opracowana strategia rozwoju stanowią wkład, jaki branża węgla brunatnego wnosi dla zapewnienia stabilnych dostaw najtańszego paliwa dla krajowej energetyki. Węgiel brunatny to paliwo lokalne i najmniej podatne na koniunkturalne, duże wahania cen, mające znaczenie w utrzymywaniu bezpieczeństwa energetycznego Polski.  Istotną cechą złóż węgla brunatnego w Polsce jest ich rozłożenie na znacznej przestrzeni, w oddaleniu od złóż węgla kamiennego, co umożliwia budowę kompleksów energetycznych i ich zrównoważony rozkład w skali całego kraju. Dzięki temu uzyskuje się zwiększone bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej. Celem działań branży, jak i decydentów związanych z kreowaniem optymalnej Polityki Energetycznej Polski na następne dekady XXI wieku, jest umożliwienie optymalnego wykorzystania złóż legnickich, gubińskich i złóż zalegających w okolicach Złoczewa, Rawicza (Oczkowice), Rogóźna, Turku i Konina, które mogą docelowo zastąpić obecne czynne zagłębia górniczo-energetyczne. Elektrownie będą produkować tanią i czystą energię elektryczną, wykorzystując najnowsze światowe rozwiązania w zakresie czystych technologii węglowych. Dodatkowe ilości wydobytego węgla umożliwiają poddanie tego paliwa przeróbce chemicznej i rozpoczęcie produkcji paliw płynnych i gazowych oraz wodoru [4, 5, 6, 7].

Charakterystyka branży węgla brunatnego

Górnictwo węgla brunatnego posiada ponad 70 lat doświadczeń zdobytych głównie podczas eksploatacji odkrywkowej. W początkowym okresie niewielkie ilości węgla brunatnego wydobywano również metodą podziemną w kilku kopalniach. Ostatnia kopalnia podziemna, tj. KWB Sieniawa, została zamknięta pod koniec lat 90. ubiegłego stulecia. Wspomniane doświadczenia obejmują różnorodne obszary związane z wydobyciem i przeróbką węgla brunatnego, w tym metod wydobycia, projektowania kopalń, sposoby odwadniania złoża, zdejmowanie nadkładu i eksploatację węgla, zasady doboru umaszynowienia i transportu, gospodarki remontowej, przeróbki – brykietowania węgla, jak i też ochrony środowiska. Doświadczenie zdobyto w różnych warunkach geologicznych i górniczych oraz technologicznych w poszczególnych kopalniach i elektrowniach. Dotyczą one zarówno kopalń jednoodrywkowych, jak i wieloodkrywkowych. Tę wiedzę uzyskały zarówno załogi poszczególnych kopalń czy elektrowni, jak też projektanci i naukowcy w biurach projektowych i na uczelniach w Polsce i na świecie. Wielki bagaż doświadczeń uzyskali też projektanci i budowniczy oraz użytkownicy różnych maszyn i urządzeń górniczych i energetycznych. Zdobyta wiedza jest wielką wartością, która winna zostać wykorzystana na rzecz nowych inwestycji na węglu brunatnym [9].

Obecnie branża węgla brunatnego w Polsce składa się z pięciu odkrywkowych kopalń węgla brunatnego i pięciu elektrowni opalanych tym paliwem. Kopalnie węgla brunatnego w 2015 roku wydobyły około 63,0 mln ton węgla brunatnego, a od początku swojej działalności ponad 2,80 mld ton węgla. Najbardziej charakterystyczne wskaźniki dotyczące branży węgla brunatnego zestawiono w tabeli 1.

Z danych (tab. 1) wynika, że liderem w wydobyciu węgla brunatnego jest kopalnia Bełchatów, a następne pozycje zajmują kopalnie Turów, Konin i Adamów.

Zatrudnienie w samej branży węgla brunatnego na koniec 2015 roku przestawia się następująco:

• Rejon Kopalnia Adamów, Konin i Zespół Elektrowni Adamów, Konin i Pątnów razem z działającymi spółkami – około 6,5 tys. pracowników,

• Rejon Kopalnia Turów i Elektrownia Turów razem z działającymi spółkami – około 6 tys. pracowników,

• Rejon Kopalnia Bełchatów i Elektrownia Bełchatów razem z działającymi spółkami – około 11 tys. pracowników.

Łączne zatrudnienie w branży węgla brunatnego wynosi około 23,5 tys. pracowników.

Stan ten nie zawiera pracowników zatrudnionych w szeregu firmach i usługach pracujących w tych rejonach na rzecz branży węgla brunatnego, ale działających poza jej strukturami.

Do całkowitego stanu pracowników działających dla branży węgla brunatnego należałoby doliczyć dziesiątki fi rm, a w tym placówki naukowe, badawcze, projektowe oraz firm zaplecza geologicznego, górniczego i technicznego z terenu całego kraju.

Działalność górnicza w największym stopniu ma wpływ na przekształcenia powierzchni ziemi, szczególnie spowodowane eksploatacją odkrywkową. To oddziaływanie jest częstym argumentem na „nie” dla działalności górniczej. I o ile proces rekultywacji i rewitalizacji  gruntów przekształconych działalnością górniczą jest długotrwały i trudny to przynosi zaskakująco korzystne efekty. Od kilkunastu lat, górnictwo oddaje tereny zrekultywowane, których wartość pierwotna była dużo niższa z punktu widzenia wartości biologicznej, jak i ekonomicznej. Oddawane grunty uzyskują nową tożsamość, są zaplanowane pod potrzeby i oczekiwania społeczne. Rekultywacja terenów pogórniczych jest tym etapem działalności górniczej, która z jednej strony rekompensuje niekorzystne zmiany powodowane działalnością górniczą, a z drugiej w wielu przypadkach jest początkiem nowego, często bardziej atrakcyjnego sposobu zagospodarowania terenu. Stwarza jednocześnie duże możliwości w zakresie uczynienia terenu pogórniczego, a tym samym regionu, atrakcyjnym, poprzez wykreowanie funkcji o zasięgu ponadregionalnym właśnie na bazie przekształceń powstałych w wyniku działalności wydobywczej. Polskie kopalnie wykonują prace rekultywacyjne z zachowaniem wysokich standardów na poziomie europejskim i nie posiadają zaległości w tym zakresie. Krajowe kopalnie węgla brunatnego od początku działalności nabyły pod swoją działalność 37 108 ha, w tym okresie zbyły po zakończonej rekultywacji terenów i obszarów nieprzekształconych 18 053 ha i obecnie posiadają 19 055 ha nieruchomości. Liderem w zakresie rekultywacji jest PAK Kopalnia Konin, która zbyła ponad 6000 ha po rekultywacji, na dalszych miejscach jest PAK Kopalnia Adamów, PGE GiEK Kopalnia Bełchatów i PGE GiEK Turów.

Działalność górnicza w Polsce z uwagi na swój rozmiar i siłę oddziaływania na otoczenie zarówno środowiskowe, społeczne, jak i gospodarcze jest ważną gałęzią przemysłu kreującą rozwój gospodarczy państwa. Przedsiębiorcy górniczy są adresatem ponad 30 różnych podatków i danin publicznych stanowiących dochody budżetu państwa, jak również budżetów jednostek samorządów terytorialnych na terenach, których prowadzą swoją działalność. Corocznie z tytułu płatności publiczno-prawnych do sektora publicznego trafi a ponad 1,0 miliardów złotych środków fi nansowych z kopalń węgla brunatnego – tabela 2. Natomiast poziom wpływu tych środków fi nansowych na lokalne budżety gmin w rejonie Kopalni i Elektrowni Bełchatów przedstawiono w tabeli 3.

Z powyższej tabeli wynika, że przykładowo do gminy Kleszczów o stanie ludności ponad 5 tys. osób trafi a ponad 200 mln zł rocznie z tytułu danin od Kopalni i Elektrowni Bełchatów. Dochody te są dużo większe niż niejednego powiatu o liczbie ludności około 100 tys. mieszkańców [2, 7]. Węgiel brunatny jest najtańszym źródłem energii elektrycznej i ważnym czynnikiem stabilizującym jej ceny w polskim systemie elektroenergetycznym. Koszt wytworzenia energii elektrycznej z węgla kamiennego jest o ponad 30% wyższy niż z węgla brunatnego, a koszt energii elektrycznej sprzedanej z energii z wiatru lub biomasy jest droższy ponad dwa razy od energii z węgla brunatnego. Natomiast koszt energii słonecznej jest droższy ponad 5 razy od kosztów energii z węgla brunatnego. W tym miejscu należy powiedzieć prawdę – energetyka z wiatru, biomasy czy słoneczna jest w znacznym stopniu dotowana – tabela 4.

Perspektywa rozwoju czy likwidacji branży węgla brunatnego w Polsce

Decyzje o zagospodarowaniu złóż perspektywicznych powinny zapadać w nieodległym czasie. Bez nowych inwestycji po 2020 roku rozpocznie się zmniejszania zdolności wydobycia węgla brunatnego w czynnych obecnie kopalniach węgla brunatnego do ich całkowitego zakończenia na początku lat 40. XXI wieku. Dlatego strategicznym wyzwaniem dla utrzymania i kontynuacji rozwoju branży węgla brunatnego są decyzje o budowie nowych kopalń. Głównym powodem jest okres czasu potrzebny dla uzyskania koncesji na wydobycie – średnio ten okres wynosi od 5 do 8 lat a do tego okresu należy jeszcze doliczyć czas budowy kopalni. Dlatego maksyma o czasie i pieniądzu ma w tym przypadku pełne zastosowanie. Czas jest w górnictwie większą wartością niż pieniądz – inwestycje w górnictwie są czasochłonne – czasu się nie da „odrobić”, a pieniądze można pożyczyć. W tabeli 5 pokazano stan zasobów operatywnych w kopalniach, na które posiadają koncesje na wydobycie. Stan ten przedstawia teoretyczne czasy pracy poszczególnych kopalń w przypadku wydobycia na obecnym poziomie.

Szczegółowa analiza w zakresie strategii rozwoju górnictwa węgla brunatnego w Polsce do 2055 roku przewiduje kilka scenariuszy (Tajduś i in. 2014). Dokonano jej z uwzględnieniem obszarów, obejmujących najważniejsze złoża tego surowca, jakie obecnie są rozpoznane w Polsce. Dotyczy to obszarów eksploatowanych oraz przewidzianych do eksploatacji w najbliższych latach. Należą do nich zagłębie: adamowskie, bełchatowskie, konińskie i turoszowskie oraz obszary: lubuskie, legnickie oraz region centralnej Polski (wielkopolski i łódzki – nowe złoża). W sumie w Polsce rozpoznano około 150 złóż węgla brunatnego o zasobach bilansowych ponad 23 mld Mg – jest to tzw. „brunatne polskie złoto”. W tabeli 6 przestawiono główne parametry geologiczno-górnicze wybranych perspektywicznych i satelickich złóż węgla brunatnego [3].

Po dokonaniu analizy zasobowej węgla brunatnego wraz z jej górniczo-geologicznymi uwarunkowaniami, nakreślone zostały cztery scenariusze prawdopodobne, które przedstawiają się następująco (cyt. Tajduś i in. 2014):

• scenariusz pesymistyczny – zakłada on wykorzystanie jedynie tych złóż węgla brunatnego, na które kopalnie posiadają obecnie koncesje na wydobywanie;

• scenariusz realny – zakłada kontynuację rozwoju tego górnictwa w oparciu o złoża satelickie czynnych obecnie kopalń oraz zagospodarowanie złóż perspektywicznych regionu łódzkiego (Złoczew) i lubuskiego (Gubin);

• scenariusz optymistyczny – zakłada kontynuację rozwoju tego górnictwa jak w scenariuszu realnym oraz na złożach satelickich w czynnych kopalniach oraz przewiduje powstanie nowych zagłębi górniczych w oparciu o złoża perspektywiczne regionu zachodniego (Legnicy) i regionu wielkopolskiego (Oczkowice);

• scenariusz optymistyczny plus – zakłada, że oprócz złóż zagospodarowanych w scenariuszu optymistycznym, nastąpi dodatkowa eksploatacja niektórych złóż lubuskich i centralnej Polski lub nastąpi rozszerzenie wykorzystania wybranych złóż w legnickim obszarze węgla brunatnego.

Scenariusz pesymistyczny i zbiorcze zestawienie możliwości wydobycia węgla brunatnego w Polsce, według poszczególnych scenariuszy, opracował Kasztelewicz (za Tajduś i in. 2014) – rys. 1 i 2.

Przedstawione scenariusze pozwalają na rozpatrzenie wielu wariantów zagospodarowania i wykorzystania złóż z satelickich kopalń czynnych kopalń, jak też perspektywicznych złóż węgla brunatnego rejonu centralnej Polski tj. rejonu wielkopolskiego; na przykład złoża Oczkowice, jak i zachodniego (legnickiego): Legnica Zachód, Legnica Północ i Legnica Wschód. Jaki scenariusz czeka branżę węgla brunatnego? – to jest pytanie wciąż aktualne. Niestety przy braku podejmowania decyzji o inwestycjach górniczych coraz bliżej jesteśmy realizacji scenariusza pesymistycznego. Najkorzystniejszym byłaby realizacja scenariusza optymistycznego plus, gdzie suma zasobów węgla przeznaczonego do eksploatacji wynosi około 3600 mln ton w okresie do połowy XXI wieku. Urealnienie scenariusza optymistycznego plus umożliwiłoby w 2050 roku osiągnięcie 35% udziału węgla brunatnego w produkcji energii elektrycznej. Przewiduje się bowiem, że prognozowane na ten rok zapotrzebowanie na energię elektryczną będzie wynosiło około 210-240 tys. GWh, przy czym produkcja energii z węgla brunatnego może osiągnąć wielkość około 90 tys. GWh. Powyższą strategię produkcji energii elektrycznej przedstawiono na rysynku 2. Złoża perspektywiczne mogą zostać zagospodarowane w różnym czasie. Przedstawiony harmonogram zagospodarowania jest tylko jednym z wielu możliwych rozwiązań. Również sposób zagospodarowania złoża nie jest wskazywany jednoznacznie. Obok podstawowego zużycia węgla w elektrowniach, niektóre zasoby mogą zostać poddane zgazowaniu naziemnemu.

Tezy artykułu zostały przedstawione na Konferencji „Przestrzenne, środowiskowe i techniczne uwarunkowania zagospodarowania złoża węgla brunatnego „LEGNICA”, w październiku 2016 roku w Legnicy

Fot. 123rf

Na skróty

© 2014. Wszelkie prawa zastrzeżone. BMP'      O nas   Reklama   Newsletter   Polityka prywatności Kontakt

Realizacja: Marcom Interactive
Newsletter BMP

Najważniejsze informacje ukazujące się w naszym portalu mogą otrzymać Państwo na skrzynkę e-mail za pomocą naszego bezpłatnego newslettera. Aby go zamówić prosimy wpisać swój adres e-mail w poniższym polu. Zapraszamy!

Polityka prywatności
Akceptuję
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.